DÜNYAYI KIYAMETE ZORLAYAN MÜSLÜMANLAR

Yazıma bu dikkat çekici başlığı koymak biraz riskli bir seçimdi, biliyorum.

Çünkü Müslümanların bir kısmını, Arz-ı Mev’ud düşüncesini mesihçi beklentilerle ilişkilendiren bazı Yahudi çevrelere ve Hristiyan Siyonizminin kıyametçi yorumlarını benimseyen evanjeliklere benzettiğimin farkındayım.

Bu benzetmeyi biraz açmak istiyorum:

Yahudilikte bazı mesihçi akımlar, vaat edilmiş topraklara dönüşün ve belirli tarihsel gelişmelerin kurtuluş sürecini hızlandırabileceğine inanır. Bazı evanjelik Hristiyanların kıyamet anlayışında ise İsrail, Kudüs ve Ortadoğu’da yaşanacak olaylar, İsa’nın yeniden gelişiyle ilişkilendirilir. Bu çevrelerin bir kısmı, kutsal metinlerde haber verildiğine inandıkları gelişmeleri destekleyerek Tanrı’nın planına hizmet ettiklerini düşünür.

Elbette bunlar bütün Yahudilerin veya Hristiyanların benimsediği görüşler değildir. Ancak insanın, Tanrı’nın takdirine bağlı olduğuna inandığı bir sürecin gerçekleşmesinde kendisine aktif bir rol biçmesi, üzerinde düşünülmeye değer bir durumdur.

Peki, bunun bizimle ne ilgisi var?

Görünüşte pek ilgisi yok. İslam inancında kıyametin zamanını yalnızca Allah bilir. Herhangi bir insanın onu öne alması veya geciktirmesi söz konusu değildir.

Fakat benim burada sözünü edeceğim kıyamet biraz farklı.

Önce şu soruyu sormak istiyorum: Müslüman olmak, insanın hayatında neyi değiştirmelidir?

Bu sorunun cevabı için uzun dinî açıklamalara ihtiyaç olduğunu sanmıyorum. Dürüstlük, adalet, merhamet, tevazu, emanete sadakat, kul hakkına saygı, israftan kaçınmak ve başkasının hakkını kendi hakkı kadar önemsemek… Bunlar İslam ahlakının en temel ilkeleri arasında yer alır.

Üstelik Müslümanlık, yalnızca kişinin Allah’a karşı sorumluluklarından ibaret değildir. İnsanlarla kurduğu ilişkilerde de kendisini göstermesi beklenir. Buraya kadar herhangi bir görüş ayrılığımız olacağını sanmıyorum.

Asıl mesele bundan sonra başlıyor.

Türkiye’de dinî kimliğini açıkça ifade eden, inancına bağlılığıyla tanınan, hatta bu yönüyle toplumda saygınlık kazanan insanların bazı davranışlarına baktığımda zaman zaman ciddi çelişkiler görüyorum.

Örneğin para ile ilişkimiz oldukça ilginç.

Bir taraftan helal kazancın öneminden, kanaatten ve dünya malına aşırı bağlanmanın sakıncalarından söz ediyoruz. Diğer taraftan zenginleşmenin neredeyse her türlüsüne büyük bir hayranlık duyabiliyoruz.

Son yıllarda kamuoyuna yansıyan yüksek kazanç vaatli fon tartışmalarını düşünün. Bu olaylarda kimin hangi hukuki sorumluluğu taşıdığı ayrı bir konudur. Benim ilgilendiğim, kolay ve olağanüstü kazanç beklentisinin insan davranışını nasıl etkilediğidir. Bazen elde edilecek paranın miktarı o kadar büyüyor ki kazancın kaynağı, yöntemi ve doğurabileceği sonuçlar ikinci plana düşebiliyor.

Üstelik bu yalnızca finansal işlemlerle sınırlı değil.

Çevremizde, servet edinmeyi neredeyse insanın değerini belirleyen bir ölçüye dönüştüren bir anlayış gelişiyor. Daha büyük evler, daha pahalı otomobiller, daha gösterişli davetler… Sahip olduklarımızın ihtiyaçlarımızı karşılaması artık yeterli gelmiyor; başkalarının bunları görmesini de istiyoruz.

Elbette zengin olmakta veya güzel yaşamak istemekte yanlış bir şey yok. Sorun, hayatın merkezine yerleştirilen bu ihtirasın, savunduğumuz değerlerle ne kadar bağdaştığıdır.

Bir dönem sadeliği ve tevazuyu öne çıkaran insanların, imkânları arttıkça gösterişli bir hayatı benimsemeleri bana her zaman düşündürücü gelmiştir.

İnsan değişebilir, zevkleri farklılaşabilir, ekonomik koşulları iyileşebilir. Bunların hepsi doğal. Fakat dün başkalarında eleştirdiğimiz davranışları bugün kendimiz için makul görmeye başladıysak, burada sorgulanması gereken bir şeyler var demektir.

Hele bir de bu değişimin beraberinde kibir getirdiğini düşünün.

Dün yan yana oturduğumuz insanlarla bugün aramıza görünmez duvarlar örüyorsak, bulunduğumuz makamı veya ekonomik gücümüzü başkalarından üstün olduğumuzun kanıtı sayıyorsak, ne kadar yükseldiğimizden önce neleri geride bıraktığımıza bakmamız gerekir.

Çünkü insanın maddi bakımdan yükselmesiyle ahlaken olgunlaşması aynı şey değildir.

Bir başka meselemiz adalet.

Burada yalnızca yöneticilerden veya idari makamlardan söz etmiyorum. Mahkemelerden, yargı kararlarından, hukukun uygulanışından ve toplumun adalete duyduğu güvenden de söz ediyorum.

Bir ülkede insanların kendilerini güvende hissetmeleri için kanunların bulunması yeterli değildir. O kanunların herkese aynı ölçüyle uygulanacağına da inanmaları gerekir.

Mahkemeye başvuran insan, karşısındaki kişinin kimliği, serveti, makamı veya ilişkileri ne olursa olsun hakkının korunacağını düşünebilmelidir.

Hâkimlerin ve savcıların mesleki sorumluluğu da burada özel bir önem kazanır. Bir mahkemenin verdiği karar elbette hukuki yollarla eleştirilebilir. Her kararın herkes tarafından doğru bulunması beklenemez. Ancak yargının tarafsızlığına ilişkin güvenin zedelenmesi, herhangi bir anlaşmazlığın çok ötesinde toplumsal sonuçlar doğurur.

Çünkü adaletin eksikliğini hisseden insan yalnızca hakkını kaybettiğini düşünmez; kendisini koruması gereken düzenle arasındaki güven bağını da yitirmeye başlayabilir.

Üstelik adaletsizlik yalnızca mahkeme salonlarında karşımıza çıkmaz.

Hak etmeyen birinin bir göreve getirilmesinde, liyakatli bir insanın görmezden gelinmesinde, tanıdıklara ayrıcalık tanınmasında, aynı davranışın farklı kişilere farklı ölçülerle değerlendirilmesinde de kendisini gösterir.

Bütün bunları eleştirirken kendimize dönüp bakmayı pek sevmiyoruz.

Bir başkasının yakınına sağlanan ayrıcalık bizi rahatsız ediyor fakat kendi yakınımız söz konusu olduğunda aynı uygulamayı bazen masum bir yardım olarak görebiliyoruz.

Kusura bakmayın ama adalet anlayışımızın bu kadar kişisel koşullara bağlı olmaması gerekir.

Burada beni asıl düşündüren şey, insanların adaletin ne olduğunu bilmemeleri değil. Çoğumuz doğru olanı gayet iyi biliyoruz. Sorun, o doğruyu kendimize uygulamaya geldiğimizde başlıyor.

Psikoloji alanında insanın kendi davranışlarını haklı göstermek için geliştirdiği düşünce biçimlerini uzun zamandır inceliyoruz. Kişi, başkasında kolaylıkla fark ettiği bir yanlışa kendi hayatında oldukça makul açıklamalar bulabiliyor.

Kendimizi haklı görmekte gerçekten maharetliyiz.

Başkasının gösterişine kibir diyoruz, kendi gösterişimize hayat standardı.

Başkasının mal edinme arzusunu açgözlülük olarak değerlendiriyoruz, kendi arzumuzu gelecek güvencesiyle açıklıyoruz.

Bir başkasının sertliğinden şikâyet ediyoruz, kendi kırıcı sözlerimizi ise açık sözlülük sayıyoruz.

Bu örnekleri çoğaltmak mümkün.

Hatta bazen dinî hassasiyetlerimiz bile bu kendimizi haklı çıkarma eğiliminin bir parçası hâline gelebiliyor. İnsan, iyi bir Müslüman olduğuna inandığı için bazı davranışlarını daha az sorgulayabiliyor.

Oysa dinî kimlik, kişinin ahlaki değerlendirmeden muaf tutulmasını sağlamaz. Tam tersine, benimsediği değerler nedeniyle sorumluluğunu artırır.

Bir başka çelişki de merhamet anlayışımızda görülüyor.

Merhametli bir toplum olduğumuzu söylemeyi seviyoruz. Yardımlaşma geleneğimizden, misafirperverliğimizden, zor zamanlarda gösterdiğimiz dayanışmadan haklı olarak söz ediyoruz.

Bunların toplumumuzda hâlâ güçlü örnekleri var.

Fakat günlük hayatta aynı duyarlılığı ne ölçüde koruyabiliyoruz?

Trafikte birbirimize tahammül edemiyoruz. Küçük bir anlaşmazlık kolaylıkla hakarete dönüşebiliyor. Yaşlıların, engellilerin veya yardıma ihtiyaç duyan insanların karşılaştığı güçlükleri çoğu zaman ancak doğrudan bizim hayatımıza dokunduğunda fark ediyoruz.

Sosyal medyada ise durum daha da düşündürücü.

Hakkında yeterli bilgi sahibi olmadığımız insanları birkaç cümleyle mahkûm edebiliyor, başkalarının özel hayatları üzerine rahatlıkla hüküm verebiliyoruz. Bazen bir insanın yıllar boyunca oluşturduğu itibarı zedeleyebilecek sözleri, üzerinde birkaç saniye bile düşünmeden paylaşabiliyoruz.

Bütün bunları yaparken dinî kimliğimizi koruyor, ahlaki değerlerin önemini anlatmaya devam ediyoruz.

Burada biraz durmak gerekiyor.

Bir insanın neye inandığı kadar, inandığı şeyin onun davranışlarını ne ölçüde değiştirdiği de önemli değil midir?

Dindarlığı yalnızca görünür ibadetler, kullanılan ifadeler veya dışarıdan fark edilebilen bazı alışkanlıklar üzerinden değerlendirdiğimizde önemli bir noktayı kaçırıyoruz.

İnsanların iç dünyalarını bilmemiz mümkün değil. Kimin ne kadar samimi olduğunu ölçmek de bize düşmez. Ancak toplumsal ilişkilerde ortaya çıkan davranışları değerlendirebiliriz.

Mesela bir insanın kendisinden daha güçsüz olanlara nasıl davrandığına bakabiliriz.

Yanlış yaptığında özür dileyip dilemediğine, eline fırsat geçtiğinde başkalarının hakkını gözetip gözetmediğine, sahip olduğu imkânları kullanırken ölçüyü koruyup korumadığına dikkat edebiliriz.

Bana göre insanın ahlaki niteliği, kendisini iyi gösterme imkânı bulunmadığı zamanlarda daha belirgin hâle gelir.

Kimsenin görmediği yerde sergilenen dürüstlük, karşılık beklenmeden yapılan iyilik, güç sahibi olunduğunda gösterilen ölçülülük…

Bunlar üzerinde daha fazla düşünmemiz gereken erdemler.

Elbette bütün bu değerlendirmeleri yaparken toplumdaki samimi ve duyarlı insanları görmezden gelmek istemem. İnancını gösterişten uzak yaşayan, başkalarının hakkına özen gösteren, kazancını ve imkânlarını paylaşan pek çok insan var. Onların varlığı, toplumsal hayatımız açısından önemli bir güven kaynağı.

Benim eleştirdiğim, dinî değerlerin kendisi değil; bu değerleri savunmakla onları yaşamak arasında oluşan mesafedir.

Özür dileyerek belirtmem gerekir ki böyle bir yazıyı kaleme alırken kendimi başkalarından üstün bir konuma yerleştirdiğimi de düşünmüyorum. Hepimizin davranışlarında, tercihlerinde ve ilişkilerinde sorgulamamız gereken yönler bulunabilir.

Bir psikiyatrist olarak insanın ne kadar karmaşık bir varlık olduğunu, kendi çelişkilerini bile zaman zaman fark edemediğini biliyorum. Akademik çalışmalarımda da insan davranışının tek bir nedene indirgenemeyeceğini sık sık vurguluyorum.

Ancak insanı anlamaya çalışmak, her davranışını mazur görmemizi gerektirmez.

Bazen eleştirmek de bir sorumluluktur.

Özellikle insanın benimsediğini söylediği değerlerle yaptıkları arasındaki fark giderek belirginleşiyorsa, bunu dile getirmekte bir sakınca görmüyorum.

Çünkü toplumların ahlaki sorunları yalnızca büyük olaylarda ortaya çıkmaz. Gündelik hayatın sıradan kabul ettiğimiz alışkanlıklarında da kendisini gösterir.

Hakkı olmadığı hâlde bir imkândan yararlanmayı normal karşılayan, makamın sağladığı ayrıcalıklardan vazgeçmek istemeyen, zenginliği saygınlığın ölçüsü olarak gören, başkasının sıkıntısına kayıtsız kalabilen insanlar çoğaldıkça toplumsal ilişkiler de değişir.

Bir süre sonra dürüstlüğün neden önemli olduğunu anlatmak kolay, dürüst davranmanın sonuçlarına katlanmak zor hâle gelir.

Tevazudan söz etmek kolaydır; sahip olduklarıyla övünmemek daha fazla olgunluk ister.

Adaleti savunmak kolaydır; kendi çıkarımızla çatıştığında da aynı ilkeye bağlı kalmak ise gerçek bir sınavdır.

Sanırım asıl meselemiz burada…

Şimdi yeniden kıyamet meselesine dönebiliriz.

Dünyanın sonunu hızlandırabileceklerine inanan dinî akımlardan söz ederek başladım. Onların kutsal metinleri yorumlama biçimlerine ve kendilerine yükledikleri tarihsel görevlere değindim.

Biz Müslümanların böyle bir görevi olduğuna inanmamız söz konusu değil.

Ne var ki insan, toplumda karşılaştığı bazı davranışları gördükçe ister istemez ironik bir düşünceye kapılıyor.

Acaba farkında olmadan biz de başka türlü bir kıyameti hazırlıyor olabilir miyiz?

Elbette gerçek anlamda dünyanın sonundan söz etmiyorum.

Bir toplumda adalete duyulan güven azaldığında, insanlar birbirlerinin sözünden şüphe etmeye başladığında, gösteriş tevazunun önüne geçtiğinde, maddi kazanç hayatın temel amacı hâline geldiğinde ve merhamet yalnızca konuşmalarda hatırlanan bir erdeme dönüştüğünde, yaşadığımız dünyanın insani niteliği aşınıyor.

Sonra bütün bunların ortasında oturup dünyanın ne kadar bozulduğundan, insanların nasıl değiştiğinden, eskiden hayatın ne kadar güzel olduğundan söz ediyoruz.

İşin tuhafı, bu değişimin kendi davranışlarımızla ilişkisini pek merak etmiyoruz.

Belki de kıyamet alametlerini tartışmaya ayırdığımız zamanın bir kısmını, kendi ahlaki muhasebemize ayırmakta fayda var.

Çünkü gökyüzünde ne olup biteceğini bilmesek de yeryüzünde neler yaptığımızı görebilecek durumdayız.

Bazı insanlar Allah’ın takvimini hızlandırabileceklerine inanıyor.

Bizim böyle bir iddiamız yok. Ama zaman zaman öyle davranıyoruz ki sanki yaşadığımız dünyanın iyilik, güven ve adalet üzerine kurulu düzenini bozmakta birbirimizle yarışıyoruz.

Sonra da büyük bir merakla soruyoruz:

Kıyamet ne zaman kopacak?

Bilmiyorum.

Ama bazen kendi kendime, daha mütevazı bir sorunun cevabını aramamız gerektiğini düşünüyorum:

Kıyametin ne zaman kopacağını bu kadar merak ederken, birbirimizin hayatında kopardığımız küçük kıyametlerin ne kadar farkındayız?